“Κεντήματα από την Πόλη” Δύο ενδιαφέρουσες εκθέσεις στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο Αθηνών και το Μουσείο Μπενάκη

kentimata

«Βλέπε τα πράγματα πάντοτε από την καλή τους όψη¨

Θωμάς Τζέφφερσον

 

Αρχές Νοεμβρίου έγιναν τα εγκαίνια δύο μικρών, αλλά με μεγάλο καλλιτεχνικό ενδιαφέρον ,εκθέσεων που ταίριαζαν στο πνεύμα των Χριστουγέννων. Η πρώτη, στις 2/11,στο Βυζαντινό  και Χριστιανικό Μουσείο της Αθήνας με θέμα τα « Κεντήματα της Πόλης » και η δεύτερη, στις 11/11, στο Μουσείο Μπενάκη με θέμα « Ένας συλλέκτης στην Αθήνα του 20ου αιώνα » – Δωρεά Βαλαδώρου

Η πρώτη έκθεση αφορά τη συλλογή του Βυζαντινού Μουσείου στην οποία εντάσσεται μια σειρά από τα κεντήματα της ¨Σχολής της Κωνσταντινούπολης¨, τα  οποία δημιουργήθηκαν από τις σπουδαίες και φημισμένες κεντήστρες της Πόλης -τον 17ο,τον 18ο αλλά και τον 19ο αιώνα – ( εδώ να παραθέσουμε μερικά ονόματα στη μνήμη των σπουδαίων αυτών ανθρώπων της τέχνης και της υπομονής όπως η Μαριώρα του «κλεινού» Κούζη,η Κοκόνα,η Σοφία,η Ευσεβία,η Αγαθή μοναχή,η Κοκόνα του Ιωάννη,η Δεσποινέτα του Αργύρη,η Κασσιανή,η Κοκόνα του Ρολωγά,η κόρη της Γρηγορία του Κώστα παπά και,  να μην τον λησμονήσουμε – ο Γεράσιμος από τον Γαλατά ), μικρό μέρος των οποίων εκτίθεται στο κοινό.

H διασημότερη κεντήστρα   της Πόλης ήταν η Δεσποινέτα η οποία έζησε τον 17ο αιώνα ( όπως και ο Γεράσιμος από το Γαλατά ) και της οποίας η φήμη είχε περάσει τα σύνορα της τότε Κωνσταντινούπολης, όπως αποδείχνουν οι παραγγελίες που δεχόταν από διάφορα μέρη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Από τη βιογραφία που συνέταξε η Σοφία Τρικούπη ,για τη μητέρα της Αικατερίνη ( 1800-1871 ) το γένος Μαυροκορδάτου, προκύπτει ότι στα χρόνια της ελληνικής επανάστασης η φαναριώτικη αυτή οικογένεια επιβίωσε, στην Πόλη, χάρη στο εργαστήρι κεντητικής που συντηρούσε η Αικατερίνη. Οι απολαβές της φαίνεται ότι ήταν πολύ ικανοποιητικές γιατί το κέντημα ήταν ,πάντοτε, μια πολύ ακριβή τέχνη.

Τα τελευταία χρόνια διενεργήθηκε ,στο Βυζαντινό Μουσείο, μια πρωτότυπη μεθοδολογικά έρευνα των κεντημάτων βυζαντινής παράδοσης ,με τη βοήθεια του μικροσκοπίου ,που συνέβαλε στην απόδοση κάποιων έργων στα εργαστήρια κεντητικής της Κωνσταντινούπολης. Τα αποτελέσματα των ερευνών παρουσιάζονται εν μέρει στη έκθεση ,κεντημάτων αμφίων του 19ου αιώνα ,στην οποία  αναφερόμαστε.

Η δεύτερη έκθεση έχει άλλο χαρακτήρα. Αποτελείται από εκκλησιαστικά έργα τα οποία έχουν προέλθει  από τη συλλογή Αναστασίου και Μαρίας Βαλαδώρου ,που παρέλαβε το Μουσείο Μπενάκη τις τελευταίες δεκαετίες. Στη συλλογή συμπεριλαμβάνονται πάνω από τριακόσιες εικόνες διαφόρων εποχών, πολυάριθμα εκκλησιαστικά αλλά και αρχαία αντικείμενα και παλαίτυπες εκδόσεις που συγκροτούσαν ,κάποτε ,τις προτιμήσεις μια καλλιεργημένης οικογένειας της Αθήνας του 20ου αιώνα. Εμείς θα σταθούμε μονάχα σε τέσσερα εξαιρετικής τέχνης ιστορικά έργα-κεντήματα. Κυρίως όμως σε ένα μοναδικής σημασίας εύρημα. Ένα σπάνιο χρυσοκέντητο επιτάφιο του 14ου αιώνα που προσγράφεται στα αριστουργήματα της βυζαντινής τέχνης. Αλλά ας πιάσουμε όμως την ιστορία μας από την αρχή της.

Όπως είναι γνωστό η χρυσοκεντητική, η οποία υπηρετούσε τις ανάγκες του χριστιανικού βίου των Ρωμιών, προερχόταν, με αδιάκοπη συνέχεια, από τη βυζαντινή εποχή.

Ήταν γνωστή η Κωνσταντινούπολη για την παραγωγή έργων τέχνης ( εικόνων, ψηφιδωτών, αργυρών και χρυσών αντικειμένων, τοιχογραφιών κτλ εξαιρετικά δείγματα των οποίων σήμερα μπορεί να δει κανείς στα δύο μουσεία ) καθ ‘ όλη τη διάρκεια της μακράς αλλά και ένδοξης ιστορία της. Μια τέχνη που επηρέασε και τα άλλα ορθόδοξα ή γειτονικά τότε κράτη όπως τη Ρωσία, τη Ρουμανία ,τη Βουλγαρία, τη Σερβία και φυσικά την Ελλάδα. Αλλά και τη Γεωργία με την Αρμενία και όχι μόνο. Και αυτό γιατί σπουδαίοι τεχνίτες ( καλφάδες ειδικοί στην ανοικοδόμηση εκκλησιών, ζωγράφοι και εικονογράφοι, κτίστες και μαρμαράδες κτλ )  από την Πόλη και γύρω από αυτήν ταξίδευαν, πολλές φορές μετά από πρόσκληση, στα ορθόδοξα κράτη για να εργαστούν και να δημιουργήσουν. Μετά την Άλωση ,η Κωνσταντινούπολη, εξακολούθησε να αποτελεί κέντρο τέχνης, και φυσικά παραγωγής εκκλησιαστικών ειδών όπως και κεντημάτων, συνεχίζοντας τη βυζαντινή παράδοση αιώνων, όπως προαναφέραμε.

Αναφορικά με τα κεντήματα, που είναι το θέμα μας, θα πρέπει να αναφέρουμε ότι η άψογη και πολύτροπη τεχνική εκτέλεση ,αλλά και η οργάνωση των συνθέσεων, φανερώνει πνευματική καλλιέργεια αλλά και καλλιτεχνική παιδεία.

 

Η ΕΚΘΕΣΗ ΣΤΟ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΟ & ΒΥΖΑΝΤΙΝΟ ΜΟΥΣΕΙΟ

 

Στη συλλογή του Μουσείου περιλαμβάνεται Πέτασμα της Ωραίας Πύλης με παράσταση της Υπαπαντής, « Πόνημα της Κοκόνας του Ρολωγά » το οποίο είναι τεχνικά ομοιόμορφο και λεπτοδουλεμένο, όπως άλλωστε όλα τα κεντήματα των άρτια οργανωμένων εργαστηρίων της Πόλης ( ειδικά του 19ου αιώνα ),το οποίο δίνει την εντύπωση ενός ζωγραφικού έργου. Η τεχνική των κεντημάτων, όπως σε όλα τα κεντήματα που έχουν δημιουργηθεί από τις κεντήστρες της Πόλης, είναι πολύτροπη και εκτελείται με μετάξια και σύρματα καθώς και με πεπλατυσμένα ελάσματα και μεταλλικά νήματα. Η επιζωγράφιση πάνω στο κέντημα είναι εμφανής στα χαρακτηριστικά και τις φωτοσκιάσεις των προσώπων, σε πολλές δε περιπτώσεις είναι πολύ ζωντανή.

Στην έκθεση κανείς μπορεί ,κυριολεκτικά, να θαυμάσει ,μεταξύ άλλων, το εξέχον έργο του 19ου αιώνα το Πέτασμα Ωραίας Πύλης με το Χριστό Ποτήριο. Ένα θέμα άγνωστο όσο και πρωτότυπο το οποίο αποδίδεται από την κεντήστρα με δεξιοτεχνία.Ειδικά όταν κανείς παρατηρήσει ( και αυτό συνιστούμε στον επισκέπτη ) με προσοχή τα πρόσωπα που έχουν κεντηθεί ( τις άγιες μορφές αλλά και αυτές των αγγέλων ).Τότε αποκαλύπτεται όλη η ομορφιά της σύνθεσης και της δουλειάς.

Η ανατομία των προσώπων και τα χαρακτηριστικά αποδίδονται με καστανά μεταξωτά νήματα ενώ οι ποικίλες βελονιές με επίχρυσα ή αργυρά νήματα και σύρματα, που συνδυάζονται τέλεια μεταξύ τους,

Ένα άλλο σπουδαίο κέντημα παρουσιάζει τον Χριστό Αρχιερέα εν δόξη ,ο οποίος διακοσμεί ένα επιγονάτιο κεντημένο με Γαλλικούς κόμπους και βαρύτιμα υλικά ενώ έχει με τέχνη επιζωγραφιστεί. Το ίδιο και το άλλο επιγονάτιο με την προσκύνηση του Βρέφους από τη Θεοτόκο, τον Ιωσήφ και έναν άγγελο. Μια λεπτή δουλειά η οποία φαίνεται στη αποτύπωση των ιερών μορφών αλλά και των ζώων.

Τέλος πρέπει να αναφέρουμε ένα ζεύγος επιμανικίων, με τα πρόσωπα του Ευαγγελισμού ,τα οποία εντυπωσιάζουν για τη λεπτή και μικρογραφική εργασία τους. Πάλι πολύτιμα υλικά συμπλέκονται ποικιλοτρόπως ενώ στα ενδύματα των μορφών χρωματιστά νήματα τυλίγονται μεταξύ τους αποδίδοντας ένα εντυπωσιακό οπτικό αποτέλεσμα.

Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει και στη σύνθεση της δέησης της Παναγίας προς τον Παντοκράτορα με τη γλυκύτατη έκφραση των προσώπων τους.

 

Δεν είναι η πρώτη φορά που το Χριστιανικό και Βυζαντινό Μουσείο ασχολείται με τις συλλογές του αναφορικά με τα κεντήματα και τις κεντήστρες της Πόλης. Όταν παρουσιάστηκε, το 2008, το ημερολόγιο της χρονιάς με τα κεντήματα σαν κύριο θέμα ο τότε διευθυντής του, αείμνηστος Δημήτρης Κωνστάντιος, χαρακτήριζε την κεντητική σαν « παραγνωρισμένη και παρεξηγημένη» τέχνη του βελονιού την οποία αγνοούσαν ακόμη και οι χριστιανοί που επισκεπτόταν τακτικά τις εκκλησίες. Ενώ γνώριζαν ,και ασφαλώς γνωρίζουν ,τους κεντημένους επιτάφιους οι οποίοι όμως δεν είναι της ίδιας καλλιτεχνικής αξίας με τα μοναδικά κεντήματα των κεντηστρών της Πόλης. Και ο Δημήτρης Κωνστάντιος, τότε, συνέχιζε στον πρόλογο του ημερολογίου « το κόκκινο ατλάζι, τα αργυρά και χρυσά σύρματα δημιουργούν ενδύματα, σκιές, όγκους, νοητό βάθος και πλαστικότητα » κάτι που ασφαλώς δεν δημιουργούν οι σύγχρονοι επιτάφιοι και τα κεντήματα πάνω στα ιερά άμφια. Απλά γιατί πλέον χάθηκε η μαστοριά, η υπομομή και το μεράκι με το οποίο δούλευαν οι παλιές κεντήστρες.

Η έκθεση αυτή παραμένει ανοικτή μέχρι 31.01.2016

 

Η ΕΚΘΕΣΗ ΣΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΜΠΕΝΑΚΗ

Όπως προαναφέραμε ,λόγο θέματος αλλά και περιορισμένου χώρου, θα σταθούμε και θα περιγράψουμε μονάχα τα εκθέματα που αφορούν τη βυζαντινή κεντητική.

Στο Μουσείο Μπενάκη εκτίθενται ,εκτός των εξαιρετικών εκκλησιαστικών ειδών και μεταβυζαντινών εικόνων ,μερικά κεντήματα τα οποία θα περιγράψουμε σε συντομία.

Καταρχήν εκτίθεται ένας εξαιρετικός επιτάφιος, του 14ου αιώνα, ο οποίος χρειάστηκε πολύμηνη συντήρηση, αποκατάσταση και διεπιστημονική μελέτη με τη συνδρομή διεθνούς ομάδας επιστημόνων προκειμένου να παρουσιαστεί στο κοινό. Το χρυσοκέντητο αυτό λειτουργικό άμφιο συγκαταλέγεται στους πρωιμότερους και τεχνικά πιο άρτιους βυζαντινούς επιτάφιους που έχουν σωθεί. Κεντημένος αρχικά με μετάξι πορφυρού χρώματος, διατηρεί τις αρχικές του διαστάσεις ( 199 Χ 123 εκ.),τις φόδρες αλλά και διαδοχικές μεταγενέστερες επεμβάσεις που πραγματοποιήθηκαν προκειμένου να παραταθεί η χρήση του. Έτσι σήμερα η κεντητή παράσταση προβάλλει κατευθείαν πάνω στο λινό αστάρι, το υπόβαθρο του αρχικού κεντήματος. Η σπαρακτική παράσταση  του νεκρού Χριστού-Αμνού καταλαμβάνει όλο σχεδόν το μήκος του μνημειώδους κεντήματος. Πάνω στο σώμα

 

Του δύο άγγελοι ,ντυμένοι με στολή διακόνου και ριπίδια στα χέρια, τελούν την Ουράνια Λειτουργία, πρότυπο της επίγειας Θείας Λειτουργίας που τελεί ο ιερέας στο ναό. Πίσω τους ακολουθούν δύο άγγελοι που θρηνούν. Στις γωνίες του κεντήματος τα σύμβολα των Ευαγγελιστών, όπως και σε άλλα κεντήματα, προσθέτουν εσχατολογική διάσταση στο λειτουργικό άμφιο. Την εποχή που κατασκευάστηκε το εξαιρετικό αυτό κέντημα οι επιτάφιοι αυτού του τύπου λιτανεύοντουσαν μέσα στο ναό ,κατά την πομπή Μεγάλης Εισόδου, ενώ στις μέρες μας η χρήση τους συνδέθηκε αποκλειστικά με την ακολουθία της Μεγάλης Παρασκευής.

Τα άλλα τρία  εκθέματα, μικρότερης θρησκευτικής και καλλιτεχνικής αξίας, είναι :

-Ο χρυσοκέντητος Επιτάφιος Θρήνος ( ή αντιμήνσιο ) με τα σύμβολα των Ευαγγελιστών, που φέρει την κεντημένη υπογραφή  του κεντητή Ιωάννη ( 18ος αιώνας )

-Το χρυσοκέντητο επιμανίκιο με την Υπαπαντή του Κυρίου  ( έργο του 16ου αιώνα ).

-Τέλος το επιγονάτιο με τη Γέννηση του Χριστού ,κεντημένη με κόκκινο μεταξωτό σε ένα άνθινο διάσκοσμο ( έργο του 19ου αιώνα ).

Θα ήταν όμως παράληψη εάν δεν αναφέραμε και τα εξαιρετικά κεντήματα που βρίσκονται σήμερα στη συλλογή του Μουσείου Μπενάκη και έλκουν την καταγωγή τους από τη Μικρά Ασία. Όπως αυτό της Τραπεζούντας (  ένα έργο της  κεντήστρας Θεοδοσίας του Κασυμπούρη και της μαθήτριας Ελισάβετ  ) και της Άγκυρας (  ένα έργο της Δεσποινέτας ,με κατασκευή το έτος 1682 ,αφιερωμένο από τον Γεώργιο Κυριαζή ).

Η έκθεση αυτή παραμένει ανοικτή μέχρι 31/01/2016

 

ΒΑΣ .ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ

 

Σημείωση :

Στοιχεία για το παρόν κείμενο των εκθέσεων έχουμε δανειστεί από τα εκθέματα αλλά και τους οδηγούς των δύο μουσείων καθώς και την ιστορία της κεντητικής.

, ,

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *